Önce fındık ekonomi tarihinin bilinmesi gerektiğini dile getirmiştim. Bir önceki yazıda da 2834 sayılı Tarım Satış Kooperatifleri ve Birlikleri Hakkında Kanunun yaklaşımını açıklamaya çalışmıştım. Şimdi ise 2834 sayılı Kanunu yürürlükten kaldıran 3186 sayılı Kanunun yaklaşımına ve felsefesine ışık tutalım.
3186 sayılı Kanunun, genel gerekçesinden, bir pasaj aktaralım: “2834 sayılı… Kanunun temel amacı, tarımsal işletme bazında pazarlama güçlüğü çekilen ürünleri ve tek elden pazarlayıp değerlendirmektedir. Ayrıca Kanun, Devlet adına ürün mubayaa faaliyetlerini düzenlememiş, Birlikler bu faaliyetlerini Kanunlardaki hükümlerle ve destekleme alımları için çıkarılan kararnamelerdeki esaslarla yürütme durumunda kalmışlardır.
Müstakil karar ve icra organlarına sahip bulunan Birlikler, uygun olmayan yapıları dolayısıyla ekonomiye yük getiren birer kuruluş haline gelmişlerdir. Bu duruma sebep olan başlıca noktalar şu şekilde sıralanabilir: Birliklerdeki yönetim kadroları için belirli nitelikler ortaya konulmamış, dolayısıyla yönetim, üretici ortaklar arasından seçimle gelen kimselerin idaresine geçmiş olup Devlet adına faaliyet sonucu gelişen ve mahiyet değiştiren işler için yönetim kadroları, tahsil ve tecrübe yönünden yetersiz kalmıştır.
Birlik ve kooperatiflerin sermayeleri yalnızca ortaklardan tahsil olunan paylardan oluştuğundan ve destekleme alımları tatbikatı boyunca öz sermayenin artırılması da planlanmadığından faaliyetler için gerekli finansman tamamen dış çmiş dönemlerin idari ve siyasi tercihleri ile büyük yatırımlara girişmişler, kooperatifçilikten ziyade sanayi ile meşgul olur hale gelmişlerdir…” tespiti, değerlendirmesi ve açıklaması yer almıştır.
( felsefesi, üreticinin ve ülkenin gelirini büyütmek iken 3186 sayılı Yasada üretici ve ülkenin çıkarları öncelenmemiştir. 2834 sayılı Yasanın amacı, üretici ve ülkenin gelirini artırmak olduğu halde ürünlerin tek elden pazarlanması gibi gerçeğe aykırı bir ifadeyle tanımlanmıştır. Kurulduğu tarihten 1962 yılına değin hem yönetim hem de ekonomik olarak başarılı bir dönem geçiren tarım satış kooperatifleri 1963 yılından itibaren taban fiyat kararnameleriyle destekleme alımı yapmaya başladıktan sonra hem yönetim yapısı, hem de sermayesi yetersiz duruma gelmiştir.
Diğer taraftan devlet, ikle 1970-1980'li yıllar arasında ihtiyaçtan çok fazla kişinin işe alınmasının koşullarını oluşturmuştur. Önce, yetersiz yöneticiler atanmış, ardından bunlara baskı kurarak çok sayıda kişinin işe alınmasına ön ayak olmuşlardır. Bu dönemde bir masada üç-beş çalışanın bulunduğunu yaşayanlar bilmektedir.
Önce boz, sonra eleştir, devamında da Yasasını değiştir. Yetersiz, liyakatsiz siyasilerin oyuncağı olarak gereksiz yere istihdam artırıldığı, yatırımlar yapıldığı halde suçlanan siyasetçiler değil, Birlikler olmuştur. Kooperatifler, ticaret şirketi olduğu halde olağan büyümesi istenmemiştir.
Kooperatifçilikten ziyade sanayi ile meşgul oldukları iddia edilmiştir. Kooperatifler, iktisadi işletme olarak ürün alımının doğal sonucu olarak katma değer sağlayabilecek yatırımlara girişmesi olağanken, bu gerekçe ile kooperatiflere depoculuk işlevi verilmesi amaçlanmıştır. Aynı zamanda kooperatif ve birliklerin dernekleştirmesi yaklaşımını görmekteyiz.
Gerekçede, üretici yok sayılarak, nedenleri gerçeğinden farklı biçimde açıklayarak, destekleme alımlarının devlete yük olduğunu ifade edilerek buna ilişkin çözüm ortaya konulmuştur. Devlet destekleme alımlarında bir sorun varsa buna ilişkin bir yasa yürürlüğe konulması mümkün iken 2834 sayılı Yasa, tümden yürürlükten kaldırılmıştır. Kooperatif ve Birliklerin, ortaklarının ürünlerine sürekli alıcılar bulması, içteki ve dışarıdaki aracılara giden kazancın üreticilere aktarılması amacı varken 3186 sayılı Yasada, bu amaçlardan vazgeçilmiştir.
2834 sayılı Yasada ürünleri işleyerek satma görevi varken yanıltıcı biçimde 3186 Yasa gerekçesinde kooperatifçilikten ziyade sanayi ile uğraşıldığı belirtilerek kötülenmiştir. Önceki Yasada fiyat istikrarı sağlamak varken yeni Yasada bu husus gündemden çıkmıştır. Yasada ürünler için rekolte bildirimi yapılması, ürünlerin kooperatife teslim edilmesi zorunluluğu bulunmasına karşın bu zorunluluk ortadan kaldırılmıştır.
Çiftçilerin, en az 10 yıl süreyle ortaklığını sürdürmesi zorunlu iken bu da esnetilmiştir. Ayrıca kooperatif ortaklarının aynı zamanda tarım kredi kooperatifine ortak olması zorunlu iken yeni Yasalarda yer almamıştır. Bütün bunlardan çıkan sonuç şudur: 2834 sayılı Yasa, bir ihtiyaçtan çok, 24 Ocak Kararları bağlamında 12 Eylül cuntasının yetki yasası ve KHK'siyle liberal ve emperyal talepleri karşılamak için değiştirilmiştir.
Ulusal çıkarların korunması amacından vazgeçilmesidir. Üreticinin gelirinin artırılması yerine yoksullaşması için atılan ilk adımdır. Tarım Satış Kooperatiflerinin zayıflatılması, pazarın yerli ve yabancı aracı, alıcı, tefeci, işbirlikçilere açılması ve bunların güçlendirilmesi için başlangıç noktasıdır.
Bu değişiklerden sonra üreticinin işi zorlaşmış, geliri azalmış, ürününün satış güvencesi ortadan kaldırılmıştır. Üreticinin, milli gelirden aldığı payın azalması için her türlü girişimin yapıldığını bilmeliyiz. 3186 Yasanın, üreticinin lehine olmadığını, artık aradan geçen 40 yılın sonunda herkes anlamalıdır.
Bugün üretici, ürününü maliyetinin altında satıyorsa, açıklanan fiyatın bir güvencesi yoksa, açıklanan fiyatla serbest piyasa fiyatı arasında fahiş fark varsa, önceki yıla göre yarısından daha az fiyatla karşı karşıya kalmış ise nedenleri açıktır. Ülkemizin önemli mal alıcısı ve ihracatçısı olan Fiskobirlik, bugün piyasada yoksa, ihraç yapamıyorsa nedeni açıktır. *** Farkı, fark etmek gerekli ve zorunludur.
Doğal olarak 2834 sayılı Yasaya geri dönülmesi olası değildir. Ama üreticinin gelirini artırmayı amaçlayan, fiyat istikrarını sağlayan, açıklanan fiyatın altında alışverişe izin vermeyen, kooperatifleşmeyi destekleyen, kooperatifleşmenin aynı zamanda sanayileşme olduğunu benimseyen ve ulusal çıkarları öngören bir Yasaya gereksinim vardır. Bunun gerçekleşebilmesi için üreticinin bilinçli olması beklenir.
Ama bugünkü koşullarda olanaklı gözükmüyor!
