Bir önceki yazıda IMF'ye verilen 09.12.1999 tarihli niyet mektubundan söz etmiştim. Adı niyet mektubu olmasına karşın tam anlamıyla taahhüt içerdiğini bilmeliyiz. Niyet mektubunda tarım satış kooperatifleri ile ilgili yasanın değişikliği de bu taahhütler arasındaydı.
Bu taahhütler üzerine yürürlüğe giren 4572 sayılı Tarım Satış Kooperatif ve Birlikleri Hakkında Kanunu ele alalım. *** Niyet mektubunda tarım satış kooperatifleri ilgili taahhütler ne anlama gelmektedir? 4572 sayılı Yasa ile bir öncekinden daha mı gelişmiş düzenlemeler yapmıştır?
4572 sayılı Yasa, neden 3186 sayılı Yasayı yürürlükten kaldırmıştır, ya da kaldırmaya ihtiyaç duymuştur? Daha ayrıntılı bir düzenleme mi içermektedir? 2834 sayılı Yasaya göre gelişmiş bir özelliği var mıdır?
Kategorik olarak kimin lehine düzenlemeler içermektedir? Yasanın düzenlemeleri, üreticinin lehine mi, aleyhine midir? 2000 yılından bu güne değin olumlu bir gelişme var mıdır?
Bu sorulardan sonra 4572 sayılı Yasa, ne getirmiş, ne götürmüştür sorusuna yanıt arayalım.Öncelikle, 1163 sayılı Kooperatifler Yasasının ayrılmaz bir parçası olduğuna ilişkin düzenleme yapıldığını da aktaralım. Yasa, tarım satış kooperatiflerinin yeniden yapılandırılacağını hükme bağlayarak, niyet mektubundaki taahhüdü yerine getirmiştir. Yeniden yapılandırma ne anlama gelmektedir?
Yeniden yapılandırılma için yasal çerçeve oluşturulduğu, etkin ve sürdürülebilir bir şekilde özerk ve mali yönden bağımsız kılmayı amaçladığı hükme bağlanmıştır. Yeniden yapılandırmanın bir tasfiye ve piyasadan silme süreci olduğu bugün açık bir biçimde ortaya çıkmıştır. Yasadaki yeniden yapılandırma hükmüne rağmen aradan geçen 26 yılın sonunda mevcut Güneydoğubirlik, Taskobirlik, Kayısıbirlik'in tüzel kişiliği tümüyle sona ermiştir.
Antbirlik, Fiskobirlik, Çukobirlik, Kozabirlik, Tiftikbirlik Tariş Pamuk ve Tariş İncir Birliği etkili bir faaliyet gösterememektedir. Ne etkinlik, ne sürdürülebilirlik, ne özerklik, ne de mali bağımsızlık vardır. Yasada, üreticilerin ürünlerini daha iyi şartlarla değerlendirmek ve ekonomik çıkarlarını korumak amacıyla tarım satış kooperatifleri kurabilecekleri düzenlemesi yapılmasına karşın üreticilerin daha iyi şartlarda değerlendiremediği aradan geçen sürede ortaya çıkmıştır.
Üreticinin ekonomik çıkarının korunmadığı hususu da gerçek bir durumdur. En somut örneğini bir önceki yıl 340-350 Liraya sattığı fındığını, 2026 yılında 180-200 Lira aralığında alınmasında görmekteyiz. Ne ürünlerin daha iyi şartlarda değerlendirilmesi, ne de üreticinin ekonomik çıkarının korunması gerçekleşmiştir.
26 yıllık geçmiş de bu somut gerçekliği ortaya koymuştur. Yasanın birçok hükmü, Anayasanın 10. Maddesinde ifadesini bulan “kanun önünde eşitlik” ilkesine aykırıdır.
Örneğin, Yasanın, devlet ve diğer kamu tüzel kişilerinden herhangi bir mali destek sağlanamayacağına ilişkin hükmünün eşitlik ilkesine aykırı olduğu açıktır. Anayasanın 45. Maddesinde tarım, hayvancılık ve bu üretim dallarında çalışanların korunmasını öngörülmüştür.
Bu hükme karşın üretimin artırılmasına ve ürünün gerçek değerinin üreticinin eline geçmesine ilişkin bir düzenleme olmadığı gibi özerklik ve mali bağımsızlık adı verilerek tarım satış kooperatiflerinin üreticinin ürününü almasının önü ılmıştır. Yine, Anayasanın 171. Maddesindeki milli ekonominin yararları dikkate alınarak üretimin artırılmasını amaçlayan kooperatifçiliğin gelişmesini sağlayacak önlemleri alacağına ilişkin düzenlemeye aykırı hükümleri görmekteyiz.
En azından aradan geçen 26 yıllık bu süre bize somut olarak Anayasanın öngördüğü korumaların, amaçların gerçekleşmediğini ve önlemlerin alınmadığını göstermektedir. 4572 sayılı Yasa, kooperatif ve birliklerin ilk işleme hüviyetindeki işletme ve tesisleri dışında kalan üretim tesislerini kuracakları iktisadi işletmeler veya anonim şirket biçiminde kurulacağını hükme bağlayarak kooperatifleri, bir ticari şirket olmaktan çok bir dernek biçiminde gördüğü anlaşılmaktadır.
Ticaret Kanununa göre kooperatifler, ticaret şirketi olmasına karşın bir “iktisadi işletme” kuracağı düzenlemesi, hem eşitlik hükmüne hem de kooperatiflerin korunması hükmüne aykırı düşmektedir. Açıkçası, korumayı bırakın kooperatif ve birliklere depoculuk görevi verildiğinin itirafıdır. Katma değerin üreticiye ve kooperatiflere değil, sanayiciye aktarılmasının amaçlandığının beyanıdır.
Bu yönü ile hem 3186, hem de 4572 sayılı Yasa, 2834 sayılı Yasadan geri durumdadır. Üreticinin karşısında aracıyı, tefeciyi, iç ve dış alıcıları koruyan, tarımsal ürünleri işleyen firmaları kayıran bir düzenleme olarak bugün dahi yaşamımızdadır. *** Üretici, neden 255 Lira olarak açıklandığı ve bir önceki yıl 340-350 Liraya fındık sattığı halde şimdi serbest piyasada 180-200 Liraya alıcı bulabildiği sorusundan önce biz bu duruma neden, nasıl, niçin düştük, sorusuna yanıt bulmalıdır.
Örgütüne sahip çıkamayan yenilmeye mahkûmdur. Fiskobirlik'in piyasa oyuncusu olmaması ve tasfiye süreci bir günde olmamıştır. 24 Ocak kararlarını, 09.12.1999 tarihli niyet mektubunun anlamını kavramadan daha çok yıllar, emeğimizin hakkını alamadığımız yıllar sürer, gider!
