Zonguldak Belediyesi tarafından il için yeni bir imar planının hazırlandığını biliyoruz. Bu yazıda şehirde yaşayan bir yerbilimi mühendisi gözüyle Zonguldak’ın hazırlanmakta olan imar planından beklentilerimi dile getirdim.Kuzeybatı Anadolu Taşkömürü Havzasında kömür içeren Karbonifer birimlerinin yüzeyi kapladığı (yüzlek (mostra) verdiği alanda engebeli bir topoğrafya üzerine Zonguldak il merkezi plansız bir şekilde kurulmuş ve zamanla gelişmiştir.
Kömürün dünyada birincil enerji kaynağı olmaktan çıkması, giderek daha derin kotlardan üretim maliyetinin artması, yeraltı kömür madenciliğinin riskli bir iş kolu olması, yakılması sırasında çevreye sağlığa zararlı maddelerin yayılması vb. etkenler kömüre olan talebin ve şehrin ekonomisindeki ağırlığının giderek azalmasına neden olmuştur.Bu nedenle Zonguldak’ın gelecekteki imar planı, kömür madenciliğinin oluşturduğu mekânsal sorunları dikkate alan; buna karşın kenti sadece madencilik ekonomisine bağımlı olmaktan çıkaran, çeşitlendirilmiş, dirençli ve sürdürülebilir bir kent oluşturmaya yönelik bir anlayışla hazırlanmalıdır.
İmar planı, şehrin madencilik geçmişinden ve topografik yapısından göz önüne alan bir anlayışla hazırlanmalıdır. İmar planında kömür sonrası döneme hazırlık (ekonomik çeşitlilik) amacıyla; kara ve demiryolu ile deniz ve hava ulaşımının şehre sağladığı lojistik olanaklarının yanı sıra Karadeniz doğal gazı, kömür ve kömür kökenli doğal potansiyelinin avantajı da değerlendirilerek kurulacak yeni sanayi yapıları göz önüne alınmalıdır.Bu genel değerlendirmeden sonra yerbilimi açısından imar planında dikkate alınması gereken başlıca etkenleri ve gerekçelerini söyle sıralayabilirim.1-Tasman Faktörü:Zonguldak’ta plansız kentleşmenin bir ürünü olarak meydana gelen tasman hareketleri iki nedene bağlı olarak gelişmektedir.Bunlardan ilki madencilik çalışmalarından afından doldurulmasıyla zaman içinde yeryüzüne kadar ulaşan, zemin ve üzerinde çöküntü gelişen tasmanlardır.
Yeraltı işletmeciliği yapıldığı alanların denetimsiz olarak imara açılmasından rmüştür. Her ne kadar TTK günümüzde yeryüzüne yakın alanlarda üretim yapmıyorsa da yeryüzüne yakın alanlarda redevans yöntemiyle üretim yapan maden şirketlerinden anı sıra söz konusu alanda bulunan yapılarda çarpılmalara ve hasarlara neden olmaktadır. Bu alanlar kesinlikle imara açılmamalıdır.
Bu alanlarda ayrıca hem yapılan üretimden ve hem de ılan ocaklardan bölgelerdir.İlimizde gerçekleşme olasılığı olan bir diğer tasman hareketi ise; hatalı, plansız ve denetimsiz olarak çok dar bir alanda gelişen şehirleşme nedeniyle yaşanma potansiyeli taşımaktadır. Zonguldak ilinin üzerinde kurulduğu kireçtaşları karstik yapıları çok gelişmiş olduğundan ülkemizde en dar alanda en fazla mağara sistemini barındıran alandır.
İlin kurulduğu alanda içine girilerek tespiti yapılan 30’dan fazla mağaranın yanı sıra içine girilmediği için mağara olarak değerlendirilmeyen çok sayıda lapya, dolin, uvala, polye, obruk, kör vadi, düden (subatan) vb. karstik yapılar bulunmaktadır. Bu durum kireçtaşlarının bünyesinde yüzeyden tespit edilebilen karstik yapı potansiyelinden çok daha fazlasının bulunlduğunu göstermektedir.
Kireçtaşlarından oluşan zeminlerde; boşlukların yatay ve düşey doğrultuda bir veya birden fazla kola ayrılabilmesi, belirli geometrik şekillerinin olmaması, birbirini takip eden boşlukların çok dar veya geniş boyutlarda uzanması gibi özellikler araştırma amacıyla bir doğrultu boyunca yapılan sondaj ve iki boyutlu jeofizik çalışmaların yetersiz kalmasına yol açmaktadır. İl merkezinde, özellikle kıya yakın kısımlarda bulunan karstik yapısı gelişmiş kireçtaşları üzerinde giderek daha yüksek binaların sık aralıklarla yapılması, zeminde erime nedeniyle oluşan boşluklar üzerindeki ağırlığı daha da artırmakta ve zaman zaman görülen, giderek de artma potansiyeli olan yerel çöküntülere veya kütlesel hareketlere zemin hazırlamaktadır.
Bu nedenle yüzeyden yapılan sınırlı çapa sahip sondaj karotlarına ve şehrin gürültülü ortamında yapılacak jeofizik çalışmalarına güvenilerek kireçtaşı zeminlerde kat artışı yapılmamalıdır.2-Jeolojik ve topografik yapıdan Zonguldak'ın %80’e varan eğimli ve parçalı topoğrafyası nedeniyle heyelan, kaya düşmesi, farklı sertliklerdeki zeminlerden olmalıdır. Sanılanı aksine il merkezinde deprem nedeniyle yıkılan bina kaydı yoktur.
Yeni konut alanları yalnızca boş arazi bulunmasına göre değil, yerleşime uygunluk kriterlerine göre seçilmelidir. Zonguldak’ın dik morfolojisi heyelan riskini artırmaktadır. Dik yamaçlardaki kontrolsüz yerleşimler kentsel dönüşümle tahliye edilmeli, yeşil kuşak ilan edilerek yapılaşmaya ılmalıdır.İklim değişikliği nedeniyle gelecekte kısa sürede yüksek miktardaki yağışlar dere yataklarında taşma riskinin yanı sıra düşük kotlardaki kıyı alanları için tehlike oluşturma potansiyeli taşımaktadır.
Bu nedenle dere koridorları yapılaşmadan korunmalı ve dere yataklarına imar verilmemeli, yağmur suyunu tutan yeşil alanlar artırılmalı ve altyapı kapasitesi iklim senaryolarına göre planlanmalıdır.1. Endüstriyel Mirasın Korunması ve Turizme KazandırılmasıKömür işletmeciliği şehre sadece risk değil, çok güçlü bir endüstriyel miras kültürü de bırakmıştır. Kentin madencilik kimliğinin yaşatmak için işlevini yitirmiş maden ocakları, tarihi lojmanları ve TTK'ya ait eski endüstriyel yapılar yıkılmak yerine imar planlarında "Kültürel Tesis ve Turizm Alanı" olarak tescillenmelidir.
Gelişmiş ülkelerde madencilik sonrası şehirlerde bu alanlar imar planlarında müze, kültür parkı, teknopark veya sanatsal etkinlik alanları gibi kamusal dönüşüm alanları olarak işlevlendirilmelidir. Söz konusu alanlarda kömür odaklı kültürel rotalar oluşturulmalı ve kentsel imar bütünlüğü içinde yayalaştırılmış turizm koridorlarına dönüştürülmelidir. Böylece kömür geçmişi kentin mekânsal kimliğinin bir parçası olarak korunurken, kent geleceğe de hazırlanmış olur.1.
Kıyı Şeridinin Yapılaşmadan KorunmasıZonguldak'ın kıyı kenti olması önemli bir avantajdır. Ancak kıyı alanları yalnızca özel mülkiyet için yapılaşma ve ulaşım amacıyla kullanılmamalı; kıyı ekosistemleri, rekreasyon alanları, liman faaliyetleri, turizm ve olası deniz seviyesi değişiklikleri değerlendirilerek düzenlenmelidir. Mevcut Zonguldak Limanının Osmanlı Döneminde yapılan bölümü üretilen kömürlerin yüklemesi için ve yolcu vapurlarının yanaşması için kullanılmıştır.
Bu kısım liman arkası ile birlikte tarihsel işlevine uygun olarak yeniden düzenlenerek kentin tarihsel mirasını ve kimliğini yansıtan rekreasyon ve sosyal donatı alanı olarak yeniden tasarlanmalıdır.1. Kent TrafiğiFevkani köprünün yıkılmasından sonra kent merkezinde trafik daha karmaşık hale gelmiştir. Kent trafiğini rahatlatmak için liman-demiryolu-karayolu entegrasyonunun yeniden sağlayacak yeni bir ulaşım düzenlemesinin yapılması gerekir.
Yanı sıra yeni imar planı kent içi otopark sorununu ortadan kaldıracak bir anlayışla hazırlanmalıdır.Filyos-Zonguldak sahil yolunun açılmasından sonra çevre yolu yapılıncaya kadar şehir merkezine Bartın yönünden gelerek İstanbul yönüne gidecek araçlarla birlikte kent trafiği daha da yoğunlaşacaktır.Yanı sıra kent, vadilere ve kıyı şeridine sıkıştığı için dikey ve yatay yapılaşma alanları oldukça kısıtlıdır.
Yeni imar planı; kentsel ulaşımda darboğaz oluşturan dar koridorları rahatlatacak alternatif güzergâhlar ve entegre toplu taşıma (raylı sistem, füniküler/teleferik bağlantıları) odaklı düzenlenmelidir. Dağınık ve eğimli yerleşim yapısı nedeniyle Zonguldak'ta yeni konut alanlarının sürekli olarak çeperlere yayılması kent merkezine ulaşım mesafesini ve dolayısıyla maliyetini artıracaktır. Bu nedenle toplu taşımayı özendirecek şekilde hazırlanması gerekir.Bunların dışında yeni imar planı yerbilimleri disiplinin dışında kalan şehrin nüfus ve göç eğilimleri; orman, tarım ve doğal alanların korunması; kentsel dönüşüm ve yapı stoğunun yenilenmesi vb.
konuları da göz önüne alacak şekilde yapılmalıdır.
